جلسه 4

فصل ۴: نهادهای بازار سرمایه و مدیریت ریسک

اهداف آموزشی فصل:

• ساختار و وظایف سازمان بورس و اوراق بهادار را بشناسند.
• با فرآیندها و نحوه خرید و فروش سهام در بورس آشنا شوند.
• نقش و وظایف کارگزاران را درک کنند.
• انواع مختلف ریسک‌هایی که سرمایه‌گذاران با آن‌ها مواجه هستند را شناسایی کنند.
• مفهوم بازده تعدیل شده با ریسک را درک کنند.

۱. سازمان بورس و اوراق بهادار (Securities and Exchange Organization - SEO):

• تعریف: نهاد ناظر و رگولاتور بازار سرمایه در ایران که مسئولیت تنظیم، هدایت و نظارت بر فعالیت‌های کلیه نهادهای فعال در بازار سرمایه را بر عهده دارد.
• وظایف اصلی:
• حمایت از حقوق سرمایه‌گذاران.
• تأمین منافع فعالان بازار.
• ایجاد بازاری کارا، منصفانه و شفاف.
• نظارت بر عملکرد بورس‌ها (بورس اوراق بهادار تهران، فرابورس ایران).
• تدوین مقررات و دستورالعمل‌ها.

۲. بورس اوراق بهادار تهران (Tehran Stock Exchange - TSE) و فرابورس ایران (Iran Fara Bourse):

• تعریف: بازارهای سازمان‌یافته‌ای که امکان معامله انواع اوراق بهادار (سهام، اوراق بدهی، …).
• بورس اوراق بهادار: بازار اصلی معاملات اوراق بهادار پذیرفته شده.
• فرابورس: بازاری با قوانین پذیرش و معاملاتی کمی متفاوت، که معمولاً میزبان شرکت‌های کوچک‌تر یا اوراق خاص است.

۳. نحوه خرید و فروش سهام:

• مراحل کلی:

1. اخذ کد بورسی: ثبت‌نام و دریافت کد معاملاتی از طریق یکی از کارگزاری‌های رسمی.
2. واریز وجه: واریز وجه نقد به حساب کارگزاری برای خرید سهام.
3. ثبت سفارش: ورود سفارش خرید یا فروش به سامانه معاملاتی کارگزاری (تعیین نماد، تعداد، قیمت).
4. تطبیق سفارشات: سیستم معاملاتی بورس، سفارشات خرید و فروش را بر اساس قیمت و زمان تطبیق می‌دهد.
5. تسویه معاملات: پس از انجام معامله، وجه و سهام بین حساب کارگزاری خریدار و فروشنده منتقل می‌شود.

• ساعت معاملات: بازه‌های زمانی مشخص در روز که سامانه معاملاتی فعال است.

۴. کارگزاران (Brokers):

• تعریف: واسطه‌های قانونی بین سرمایه‌گذاران و بورس. شرکت‌های دارای مجوز از سازمان بورس که امکان انجام معاملات را برای مشتریان خود فراهم می‌کنند.
• وظایف:
• دریافت کد بورسی برای مشتریان.
• ارائه سامانه معاملاتی آنلاین یا حضوری.
• انجام سفارشات خرید و فروش طبق دستور مشتری.
• ارائه مشاوره (در برخی موارد).
• مدیریت حساب‌های مشتریان.

۵. انواع ریسک در سرمایه‌گذاری:

• 
  

  الف) ریسک سیستماتیک (Systematic Risk / Market Risk):

  
  
• 
  

  تعریف: ریسکی که کل بازار یا بخش بزرگی از آن را تحت تأثیر قرار می‌دهد و قابل اجتناب از طریق تنوع‌بخشی نیست.

  
  
• 
  

  عوامل: تغییرات نرخ بهره، تورم، ریسک‌های سیاسی، بلایای طبیعی، بحران‌های اقتصادی جهانی.

  
  
• 
  

  مثال: افزایش ناگهانی نرخ بهره بانکی که می‌تواند منجر به خروج سرمایه از بورس و کاهش قیمت سهام شود.

  
  
• 
  

  ب) ریسک غیرسیستماتیک (Unsystematic Risk / Specific Risk):

  
  
• 
  

  تعریف: ریسکی که مختص به یک شرکت یا یک صنعت خاص است و از طریق تنوع‌بخشی (پورتفولیو) قابل کاهش یا حذف است.

  
  
• 
  

  عوامل: اعتصاب کارگران یک شرکت، مدیریت ضعیف، کشف یک محصول جدید توسط رقیب، تغییرات در مقررات خاص یک صنعت.

  
  
• 
  

  مثال: کاهش شدید قیمت سهام یک شرکت پس از انتشار خبری مبنی بر زیان‌دهی غیرمنتظره آن.

  
  

۶. انواع ریسک‌های دیگر:

• ریسک نقدشوندگی: عدم توانایی فروش سریع دارایی به قیمت منصفانه.
• ریسک اعتباری/نکولی: احتمال عدم بازپرداخت بدهی توسط ناشر اوراق قرضه.
• ریسک نرخ بهره: تأثیر تغییرات نرخ بهره بر ارزش اوراق قرضه.
• ریسک سیاسی: تأثیر تحولات سیاسی بر بازار.

۷. بازده تعدیل شده با ریسک (Risk-Adjusted Return):

• مفهوم: معیاری برای ارزیابی عملکرد یک سرمایه‌گذاری که نه تنها میزان بازده را در نظر می‌گیرد، بلکه میزان ریسک متحمل شده برای کسب آن بازده را نیز تعدیل می‌کند.
• اهمیت: به سرمایه‌گذار کمک می‌کند تا بفهمد آیا بازده کسب شده، با توجه به ریسک متحمل شده، “ارزش” داشته است یا خیر.
• مثال شاخص‌ها: نسبت شارپ (Sharpe Ratio)، نسبت ترینور (Treynor Ratio)، نسبت جنسن (Jensen’s Alpha).

۸. تمرین‌های پایان فصل:

1. اگر شما به عنوان سرمایه‌گذار بخواهید ریسک غیرسیستماتیک را کاهش دهید، چه راهکاری را پیشنهاد می‌کنید؟
2. چه تفاوتی بین نقش سازمان بورس و یک شرکت کارگزاری وجود دارد؟
3. فرض کنید قیمت سهام شرکتی به دلیل اخبار منفی مربوط به همان شرکت کاهش یابد. این ریسک از چه نوعی است؟

۹. خلاصه فصل:

این جلسه به معرفی نهادهای کلیدی بازار سرمایه ایران، یعنی سازمان بورس و کارگزاران، و همچنین فرآیند عملی خرید و فروش سهام اختصاص یافت. در ادامه، انواع ریسک‌های مهم (سیستماتیک و غیرسیستماتیک) مورد بررسی قرار گرفتند و اهمیت سنجش بازده با در نظر گرفتن ریسک (بازده تعدیل شده با ریسک) تأکید شد.

۱۰. نکات کلیدی برای دانشجویان:

• تنوع‌بخشی (Diversification) کلید مدیریت ریسک غیرسیستماتیک است.
• ریسک سیستماتیک را نمی‌توان از طریق تنوع‌بخشی حذف کرد، بلکه باید آن را مدیریت کرد.
• کارگزاری‌ها دروازه ورود شما به بازار سرمایه هستند.
• همیشه بازده را در کنار ریسک متحمل شده بسنجید.