جلسه 4
مقدمه: مفهوم کالای امانی
کالای امانی (Consignment) نوعی معامله تجاری است که در آن، مالک کالا (کارفرما یا مؤجر – Consignor) کالا یا دارایی خود را به شخص دیگری (کارگزار یا مستأجر – Consignee) میسپارد تا آن را به نام مالک بفروشد. مالکیت کالا تا زمان فروش نهایی به مشتری، متعلق به کارفرما باقی میماند و کارگزار صرفاً نقش واسطه فروش را ایفا میکند. معمولاً کارگزار در ازای فروش کالا، کارمزدی (Commission) دریافت میکند.
دلایل استفاده از کالای امانی:
- گسترش بازار و دسترسی به مشتریان جدید بدون نیاز به ایجاد شعبات دائمی.
- کاهش ریسک فروش در بازارهای دوردست یا ناشناخته.
- امکان تست بازار برای محصولات جدید.
- توزیع بهتر کالا و مدیریت موجودی.
طرفین معامله:
- کارفرما (مؤجر/فرستنده کالا - Consignor): مالک کالا که کالا را برای فروش ارسال میکند.
- کارگزار (مستأجر/گیرنده کالا - Consignee): شخصی که کالا را دریافت کرده و به نمایندگی از کارفرما میفروشد.
بخش ۱: روش بهای تمام شده (Cost Method)
در این روش، هدف اصلی این است که در دفاتر کارفرما، بهای تمام شده کالای ارسالی به صورت جداگانه تا زمان فروش حفظ شود. فروش و سود حاصل از آن تنها زمانی شناسایی میشود که کارگزار کالا را به مشتری نهایی بفروشد.
ثبتها در دفاتر کارفرما (Consignor):
۱. زمان ارسال کالا:
- کالای امانی ارسالی (حساب موجودی) XX
- موجودی کالا (کاهش) XX
(ثبت با بهای تمام شده کالای ارسالی)
۲. زمان دریافت صورتحساب فروش از کارگزار:
- حسابهای دریافتنی از کارگزار XX
- کالای امانی فروش رفته (کاهش حساب موجودی امانی) XX
- سود (زیان) فروش کالای امانی XX
(مبلغ فروش - هزینه تمام شده کالای فروش رفته - هزینههای مربوط)
۳. ثبت هزینههای انجام شده توسط کارگزار (که به کارفرما ابلاغ میشود):
- کالای امانی ارسالی (افزایش بهای تمام شده) XX
- حسابهای پرداختنی به کارگزار (یا بانک) XX
۴. زمان دریافت وجه از کارگزار:
- بانک XX
- حسابهای دریافتنی از کارگزار XX
ثبتها در دفاتر کارگزار (Consignee):
۱. زمان دریافت کالا:
- کالای امانی نزد این شرکت (حساب انتظامی/کنترلی) XX
- (ثبت صرفاً جهت نگهداری و اطلاع)
۲. زمان فروش کالا به مشتری:
- بانک (یا حسابهای دریافتنی از مشتری) XX (مبلغ فروش)
- بدهی به کارفرما (حساب موقت) XX (مبلغ فروش)
(ثبت فقط مبلغ فروش، بدون شناسایی سود)
۳. زمان پرداخت هزینههای مربوطه:
- بدهی به کارفرما (کاهش) XX
- بانک (یا حسابهای هزینه مربوطه) XX
۴. زمان تسویه حساب با کارفرما:
- بدهی به کارفرما (کاهش) XX
- بانک XX (مبلغ خالص پس از کسر کارمزد و هزینهها)
- هزینه کارمزد XX (کارمزد کارگزار)
مثال ۱: فروش امانی به روش بهای تمام شده
شرکت الف (کارفرما) ۱۰۰ دستگاه کالا به شرکت ب (کارگزار) ارسال کرده است. بهای تمام شده هر دستگاه ۵۰,۰۰۰ تومان است. هزینههای ارسال (توسط الف) ۱۰,۰۰۰ تومان بوده است. شرکت ب، ۸۰ دستگاه را به قیمت هر دستگاه ۹۰,۰۰۰ تومان فروخته و هزینههایی معادل ۲۰,۰۰۰ تومان (مانند حمل به مشتری، انبارداری) متقبل شده است. کارمزد کارگزار ۱۰% از مبلغ فروش است.
دفاتر کارفرما (شرکت الف):
۱. ارسال کالا:
کالای امانی ارسالی (۱۰۰ دستگاه * ۵۰,۰۰۰) ۵,۰۰۰,۰۰۰
موجودی کالا ۵,۰۰۰,۰۰۰
هزینه حمل کالای امانی ۱۰,۰۰۰
بانک ۱۰,۰۰۰
۲. دریافت صورتحساب فروش از شرکت ب (۸۰ دستگاه * ۹۰,۰۰۰ = ۷,۲۰۰,۰۰۰ تومان):
- بهای تمام شده کالای امانی فروش رفته: ۸۰ * ۵۰,۰۰۰ = ۴,۰۰۰,۰۰۰ تومان
- کل هزینههای مربوط به کالای امانی فروش رفته: ۱۰,۰۰۰ (ارسال) + (۸۰/۱۰۰)*۲۰,۰۰۰ (سهم هزینههای ب) = ۱۶,۰۰۰ تومان (اگر در زمان ابلاغ ثبت شود)
- سود فروش: ۷,۲۰۰,۰۰۰ (فروش) - ۴,۰۰۰,۰۰۰ (بهای تمام شده) - ۱۰,۰۰۰ (هزینه ارسال) = ۳,۱۹۰,۰۰۰ تومان (قبل از کسر سود کارگزار)
حسابهای دریافتنی از کارگزار (۷,۲۰۰,۰۰۰ - ۲۰,۰۰۰) ۷,۱۸۰,۰۰۰
کالای امانی فروش رفته (۸۰ دستگاه * ۵۰,۰۰۰) ۴,۰۰۰,۰۰۰
هزینه حمل کالای امانی (هزینه شناسایی شده) ۱۰,۰۰۰
سود (زیان) فروش کالای امانی (فروش خالص - هزینهها) ۳,۱۷۰,۰۰۰
- نکته: در این روش، سود تنها پس از فروش و کسر کلیه هزینهها محاسبه میشود.
۳. دریافت وجه از شرکت ب (پس از کسر کارمزد):
- کارمزد شرکت ب: ۱۰% * ۷,۲۰۰,۰۰۰ = ۷۲۰,۰۰۰ تومان
- مبلغ خالص پرداختی توسط ب: ۷,۲۰۰,۰۰۰ - ۲۰,۰۰۰ (هزینههای ب) - ۷۲۰,۰۰۰ (کارمزد) = ۶,۴۶۰,۰۰۰ تومان
بانک ۶,۴۶۰,۰۰۰
حسابهای دریافتنی از کارگزار ۶,۴۶۰,۰۰۰
دفاتر کارگزار (شرکت ب):
۱. دریافت کالا:
کالای امانی نزد این شرکت (۱۰۰ دستگاه * ۵۰,۰۰۰) ۵,۰۰۰,۰۰۰
(حساب انتظامی)
۲. فروش ۸۰ دستگاه:
بانک (یا حسابهای دریافتنی از مشتری) ۷,۲۰۰,۰۰۰
بدهی به کارفرما (شرکت الف) ۷,۲۰۰,۰۰۰
۳. ثبت هزینهها و کارمزد:
بدهی به کارفرما (شرکت الف) (۲۰۰,۰۰۰ + ۷۲۰,۰۰۰) ۹۲۰,۰۰۰
بانک (هزینهها) ۲۰,۰۰۰
هزینه کارمزد (کارمزد شناسایی شده) ۷۲۰,۰۰۰
۴. تسویه حساب با کارفرما:
بدهی به کارفرما (شرکت الف) ۶,۲۸۰,۰۰۰ (۷,۲۰۰,۰۰۰ - ۹۲۰,۰۰۰)
بانک ۶,۲۸۰,۰۰۰
بخش ۲: روش سیاهه (Invoice Method)
در این روش، تمامی هزینهها و فروش کالا در دفاتر کارگزار (Consignee) ثبت میشود و تنها در زمان تسویه حساب با کارفرما، سود یا زیان فروش محاسبه و به وی ابلاغ میگردد. این روش بیشتر شبیه به معاملات عادی است.
ثبتها در دفاتر کارفرما (Consignor):
۱. زمان ارسال کالا:
- حسابهای دریافتنی از کارگزار XX (مبلغ فروش)
- حسابهای هزینه ارسال کالا XX
- حسابهای هزینه انبارداری و … XX
- کالای امانی فروش رفته (حساب درآمد) XX (مبلغ فروش)
(ثبت کامل معامله به صورت نقد و نسیه)
۲. زمان دریافت وجه از کارگزار:
- بانک XX
- حسابهای دریافتنی از کارگزار XX
ثبتها در دفاتر کارگزار (Consignee):
۱. زمان دریافت کالا:
- کالای امانی نزد این شرکت (حساب انتظامی) XX (ارزش توافق شده یا بهای تمام شده)
- (ثبت جهت اطلاع)
۲. زمان فروش کالا به مشتری:
- بانک (یا حسابهای دریافتنی از مشتری) XX (مبلغ فروش)
- حسابهای پرداختنی به کارفرما (حساب بدهی) XX (مبلغ فروش)
۳. زمان پرداخت هزینهها:
- حسابهای پرداختنی به کارفرما (کاهش) XX
- بانک (یا حسابهای هزینه مربوطه) XX
۴. زمان تسویه حساب با کارفرما (ارسال سیاهه فروش):
- حسابهای پرداختنی به کارفرما (کاهش) XX
- هزینه کارمزد XX (کارمزد شناسایی شده)
- بانک (مبلغ خالص پرداختی) XX
مثال ۲: فروش امانی به روش سیاهه (با همان اطلاعات مثال ۱)
شرکت الف (کارفرما) ۱۰۰ دستگاه کالا به شرکت ب (کارگزار) ارسال کرده است. ارزش توافق شده هر دستگاه ۵۰,۰۰۰ تومان است (برای ثبت در دفاتر ب). هزینههای ارسال (توسط الف) ۱۰,۰۰۰ تومان. شرکت ب، ۸۰ دستگاه را به قیمت هر دستگاه ۹۰,۰۰۰ تومان فروخته و هزینههایی معادل ۲۰,۰۰۰ تومان متقبل شده است. کارمزد کارگزار ۱۰% از مبلغ فروش است.
دفاتر کارفرما (شرکت الف):
۱. ارسال کالا:
حسابهای دریافتنی از کارگزار (۸۰ دستگاه * ۹۰,۰۰۰) ۷,۲۰۰,۰۰۰
هزینه حمل کالای امانی ۱۰,۰۰۰
سود (زیان) فروش کالای امانی (شناسایی سود پس از کسر هزینهها و کارمزد) ۶,۴۶۰,۰۰۰ (۷,۲۰۰,۰۰۰ - ۱۰,۰۰۰ - ۷۲۰,۰۰۰)
کالای امانی فروش رفته (۸۰ دستگاه * ۵۰,۰۰۰) ۴,۰۰۰,۰۰۰ (بهای تمام شده)
نکته: ثبتها در این روش پیچیدهتر هستند و نیاز به اطلاعات دقیق فروش و هزینهها از کارگزار دارند. این ثبتها معمولاً پس از دریافت سیاهه فروش از کارگزار انجام میشوند.
۲. دریافت وجه از شرکت ب:
بانک ۶,۴۶۰,۰۰۰
حسابهای دریافتنی از کارگزار ۶,۴۶۰,۰۰۰
دفاتر کارگزار (شرکت ب):
۱. دریافت کالا:
کالای امانی نزد این شرکت (۱۰۰ دستگاه * ۵۰,۰۰۰) ۵,۰۰۰,۰۰۰
(حساب انتظامی)
۲. فروش ۸۰ دستگاه:
بانک (یا حسابهای دریافتنی از مشتری) ۷,۲۰۰,۰۰۰
حسابهای پرداختنی به کارفرما (شرکت الف) ۷,۲۰۰,۰۰۰
۳. ثبت هزینهها:
حسابهای پرداختنی به کارفرما (شرکت الف) ۲۰,۰۰۰
بانک (هزینهها) ۲۰,۰۰۰
۴. ارسال سیاهه فروش و تسویه حساب:
- مبلغ فروش: ۷,۲۰۰,۰۰۰
- هزینههای انجام شده توسط ب: ۲۰,۰۰۰
- کارمزد ب: ۱۰% * ۷,۲۰۰,۰۰۰ = ۷۲۰,۰۰۰
- مبلغ خالص پرداختی: ۷,۲۰۰,۰۰۰ - ۲۰,۰۰۰ - ۷۲۰,۰۰۰ = ۶,۴۶۰,۰۰۰
حسابهای پرداختنی به کارفرما (شرکت الف) ۷,۰۰۰,۰۰۰ (۷,۲۰۰,۰۰۰ - ۲۰,۰۰۰)
هزینه کارمزد ۷۲۰,۰۰۰
بانک ۶,۴۶۰,۰۰۰
مقایسه دو روش:
| ویژگی | روش بهای تمام شده (Cost Method) | روش سیاهه (Invoice Method) |
|---|---|---|
| ثبت اولیه ارسال | ثبت بهای تمام شده کالا به حساب “کالای امانی ارسالی”. | ثبت معامله به صورت کامل (فروش و هزینهها) در دفاتر کارفرما. |
| شناسایی سود | پس از فروش کالا توسط کارگزار و دریافت صورتحساب، سود شناسایی میشود. | سود پس از دریافت صورتحساب فروش از کارگزار و کسر هزینهها و کارمزد محاسبه میشود. |
| حساب سود/درآمد | سود در زمان فروش به عنوان درآمد شناسایی میشود. | کل مبلغ فروش به عنوان درآمد ثبت شده و سپس هزینهها و کارمزد کسر میگردد. |
| پیچیدگی ثبتها | ثبتهای کارفرما سادهتر است؛ تمرکز بر بهای تمام شده. | ثبتهای کارفرما پیچیدهتر؛ نیازمند اطلاعات کامل از کارگزار. |
| گزارشدهی موجودی | موجودی کالای امانی نزد کارگزار به بهای تمام شده گزارش میشود. | بسته به رویه، ممکن است به ارزش توافقی یا هزینههای انجام شده گزارش شود. |
تمرینهای پایان فصل:
۱. شرکت “صبا” (کارفرما) ۱۰۰۰ واحد از محصول خود را به شرکت “آوا” (کارگزار) ارسال کرده است. بهای تمام شده هر واحد ۵۰,۰۰۰ ریال و هزینه حمل ارسال شده توسط “صبا” ۱,۰۰۰,۰۰۰ ریال بوده است. “آوا” ۸۰۰ واحد را به قیمت هر واحد ۸۰,۰۰۰ ریال فروخته و هزینههای انبارداری و بازاریابی به مبلغ ۴۰۰,۰۰۰ ریال متحمل شده است. کارمزد کارگزار ۵% مبلغ فروش است.
- تمام ثبتهای لازم را در دفاتر “صبا” و “آوا” با استفاده از روش بهای تمام شده انجام دهید.
- تمام ثبتهای لازم را در دفاتر “صبا” و “آوا” با استفاده از روش سیاهه انجام دهید.
- سود یا زیان فروش انجام شده را در هر دو روش برای کارفرما محاسبه کنید.
۲. تفاوت اصلی بین حساب “کالای امانی ارسالی” در روش بهای تمام شده و حساب “کالای امانی فروش رفته” در روش سیاهه چیست؟
۳. کدام روش (بهای تمام شده یا سیاهه) برای گزارشگری مالی کارفرما در پایان دوره (قبل از دریافت صورتحساب فروش) اطلاعات دقیقتری از سود تحققیافته ارائه میدهد و چرا؟
خلاصه فصل:
حسابداری کالای امانی به معاملاتی اشاره دارد که در آن، مالک کالا (کارفرما) آن را به شخص دیگری (کارگزار) میسپارد تا بفروشد. در این فصل، دو روش اصلی ثبت این معاملات بررسی شد: روش بهای تمام شده و روش سیاهه. در روش بهای تمام شده، کارفرما بهای تمام شده کالای ارسالی را پیگیری کرده و سود را تنها پس از فروش و کسر هزینهها شناسایی میکند. در مقابل، روش سیاهه، ثبتهای پیچیدهتری دارد که در آن کل مبلغ فروش و هزینهها در دفاتر کارفرما ثبت شده و سود پس از دریافت صورتحساب فروش از کارگزار محاسبه میشود. انتخاب روش مناسب بستگی به نیازهای گزارشگری و رویههای شرکت دارد، اما هر دو روش باید در نهایت منجر به شناسایی صحیح سود و گزارش دقیق وضعیت کالا و وجوه شوند.
نکات کلیدی:
- کارفرما (Consignor): مالک کالا.
- کارگزار (Consignee): فروشنده کالا به نمایندگی از کارفرما.
- مالکیت: تا زمان فروش به مشتری نهایی، کالا متعلق به کارفرماست.
- روش بهای تمام شده: تمرکز بر پیگیری بهای تمام شده کالای امانی.
- روش سیاهه: ثبت کامل معاملات فروش و هزینهها در دفاتر کارفرما.
- کارمزد: مبلغی که کارگزار در ازای فروش دریافت میکند.
- سود تحققیافته: سود شناسایی شده پس از کسر کلیه هزینهها و کارمزد.
- حسابهای انتظامی: حسابهایی که در دفاتر کارگزار برای ثبت اطلاعات مربوط به کالای امانی استفاده میشوند.
