فصل ۵: بدهی‌های غیرجاری

۵.۱. بدهی‌های غیرجاری و انواع آن

تیتر

آشنایی با تعهدات بلندمدت شرکت

محتوا

• بدهی‌های غیرجاری تعهداتی هستند که انتظار نمی‌رود ظرف یک دوره مالی یا چرخه عملیاتی شرکت (هر کدام طولانی‌تر است) تسویه شوند.
• این بدهی‌ها معمولاً به قصد تأمین مالی بلندمدت، مدیریت نقدینگی و ساختار سرمایه ایجاد می‌شوند.

انواع بدهی‌های غیرجاری

1. اوراق قرضه (اوراق مشارکت)
2. وام‌های بلندمدت بانکی
3. ذخیره مزایای پایان خدمت کارکنان
4. تعهدات اجاره‌های بلندمدت (IFRS 16)
5. سپرده‌های مشتریان بلندمدت
6. سایر تعهدات غیرجاری (تعهدات حقوقی، مالیاتی، قراردادی)

مثال ۵.۱

شرکت “سپهر” در تاریخ ۱/۱/۱۴۰۳ یک وام ۵ ساله به مبلغ ۳ میلیارد ریال دریافت می‌کند. این بدهی به عنوان بدهی غیرجاری طبقه‌بندی می‌شود؛ مگر اقساطی که طی ۱۲ ماه آینده سررسید می‌شوند، که در بخش جاری طبقه‌بندی می‌گردند.

۵.۲. صدور اوراق قرضه، ارزش‌گذاری، بازخرید قبل و هنگام سررسید

تیتر

ابزار تأمین مالی بلندمدت: اوراق قرضه

محتوا

• اوراق قرضه اوراقی هستند که شرکت برای جذب سرمایه بلندمدت منتشر می‌کند و طبق آن تعهد می‌دهد:
  
  • اصل مبلغ را در سررسید بازپرداخت کند
  • بهره دوره‌ای (کوپن) پرداخت نماید
  
  

ارزش‌گذاری اوراق قرضه

ارزش اوراق برابر است با ارزش فعلی بهره‌های دوره‌ای + ارزش فعلی اصل در سررسید.

• این ارزش بر اساس نرخ بهره بازار تعیین می‌شود.
• در نتیجه اوراق ممکن است:
  
  • با صرف (Premium)
  • با کسر (Discount)
  • یا در مبلغ اسمی (Par)
  
  منتشر شوند.

بازخرید اوراق

• بازخرید در سررسید: شرکت اصل مبلغ را پرداخت کرده و حساب “اوراق قرضه” را می‌بندد.
• بازخرید قبل از سررسید:
  
  • ممکن است زیان یا سود ناشی از بازخرید شناسایی شود.
  • تفاوت بین قیمت بازخرید و ارزش دفتری اوراق موجب سود یا زیان است.
  
  

مثال ۵.۲

شرکت “رسا” اوراق ۱ میلیارد ریالی با نرخ بهره ۱۲٪ و سررسید ۵ ساله منتشر می‌کند. اگر نرخ بازار ۱۰٪ باشد، سرمایه‌گذاران حاضرند مبلغی بیشتر از مبلغ اسمی بپردازند (انتشار با صرف).

۵.۳. حسابداری صدور اوراق قرضه در دفاتر صادرکننده و سرمایه‌گذار

تیتر

ثبت‌های حسابداری اوراق در دو دیدگاه

محتوا

در دفاتر صادرکننده

فرض کنید اوراق با کسر منتشر می‌شود:

ثبت صدور:

بدهکار: نقد

بدهکار: کسر اوراق قرضه

بستانکار: اوراق قرضه

ثبت بهره دوره‌ای (روش خط مستقیم یا مؤثر):

بدهکار: هزینه بهره

بستانکار: کسر اوراق

بستانکار: نقد

در دفاتر سرمایه‌گذار

در زمان خرید اوراق:

بدهکار: سرمایه‌گذاری بلندمدت در اوراق قرضه

بستانکار: نقد

دریافت بهره دوره‌ای:

بدهکار: نقد

بستانکار: درآمد بهره

اگر اوراق با صرف خریداری شود، سرمایه‌گذار ارزش دفتری سرمایه‌گذاری را تا سررسید به مبلغ اسمی تعدیل می‌کند.

مثال ۵.۳

سرمایه‌گذار اوراق ۵۰۰ میلیون ریالی را با قیمت ۴۸۰ میلیون خریداری می‌کند.

در زمان خرید:

بدهکار: سرمایه‌گذاری ۴۸۰

بستانکار: نقد ۴۸۰

۵.۴. سپرده وجوه استهلاکی و محاسبه اقساط

تیتر

تأمین سرمایه برای بازخرید اوراق در سررسید

محتوا

• برخی شرکت‌ها برای بازپرداخت اصل اوراق در سررسید، طی سال‌ها مبالغی را در حساب سپرده وجوه استهلاکی (Sinking Fund) ذخیره می‌کنند.
• این حساب نوعی دارایی است و به خزانه‌داری یا موسسات مالی سپرده می‌شود.
• مبلغ اقساط بر اساس فرمول اقساط ثابت تعیین می‌شود:

$$PMT = \frac{FV \times i}{(1+i)^n - 1}$$

حسابداری

در هر دوره:

بدهکار: سپرده وجوه استهلاکی

بستانکار: نقد

در زمان بازخرید:

بدهکار: اوراق قرضه

بستانکار: سپرده وجوه استهلاکی

مثال ۵.۴

شرکت باید ۲ میلیارد ریال اوراق را طی ۴ سال بازخرید کند. اگر نرخ سود ۸٪ باشد، اقساط سپرده استهلاکی محاسبه شده و در دفاتر ثبت می‌شود.

۵.۵. ذخیره مزایای پایان خدمت کارکنان

تیتر

تعهدات بلندمدت ناشی از خدمات کارکنان

محتوا

• ذخیره مزایای پایان خدمت، بدهی بلندمدتی است که شرکت در برابر کارکنان خود دارد.
• محاسبه ذخیره بر اساس:
  
  • سنوات خدمت
  • آخرین حقوق
  • قوانین کار
  
  
• در استانداردها روش‌هایی مانند اکچوئری (برآوردهای آماری) پیشنهاد می‌شود، اما شرکت‌های کوچک معمولاً بر مبنای حقوق سال آخر محاسبه می‌کنند.

ثبت حسابداری سالانه

بدهکار: هزینه مزایای پایان خدمت

بستانکار: ذخیره مزایای پایان خدمت

مثال ۵.۵

شرکت بابت ۱۰ کارمند، هرکدام معادل یک ماه حقوق ۱۲۰ میلیون ریالی سالانه ذخیره می‌گیرد:

۱۰ × ۱۲۰ = ۱۲۰۰ میلیون ریال ذخیره سالانه.

۵.۶. سایر تعهدات غیرجاری

تیتر

بدهی‌هایی که کمتر دیده می‌شوند اما مهم‌اند

مثال‌ها

1. تعهدات حقوقی و دعاوی احتمالی
2. تعهدات قراردادی بلندمدت
3. مالیات‌های معوق
4. بدهی‌های آتی ناشی از بازسازی یا پروژه‌های بلندمدت
5. زیان‌های احتمالی ناشی از گارانتی‌های بلندمدت

در همه موارد، هنگامی که احتمال وقوع بالا و قابل برآورد باشد، ذخیره شناسایی می‌شود.

تمرین پایان فصل

شرکت “مرجان” اطلاعات زیر را ارائه می‌کند:

1. انتشار اوراق قرضه ۵ ساله به مبلغ اسمی ۳ میلیارد ریال، نرخ کوپن ۱۰٪، نرخ بازار ۱۲٪.
2. بازخرید ۳۰٪ اوراق در سال سوم با قیمت ۹۵٪ مبلغ اسمی.
3. موجودی سپرده وجوه استهلاکی در پایان سال چهارم: ۶۰۰ میلیون ریال.
4. ذخیره مزایای پایان خدمت برآوردی: ۲۵۰ میلیون ریال.
5. دعاوی حقوقی با احتمال زیاد پرداخت ۴۰۰ میلیون ریال در ۲ سال آینده.

سؤالات

الف) اوراق در تاریخ انتشار با کسر یا صرف منتشر می‌شود؟ چرا؟

ب) ثبت حسابداری صدور و بازخرید قبل از سررسید را ارائه کنید.

ج) مانده بدهی مربوط به سپرده وجوه استهلاکی چگونه در ترازنامه گزارش می‌شود؟

د) کدام‌یک از دعاوی یا تعهدات باید ذخیره‌گیری شود؟

ه) طبقه‌بندی اقلام فوق در بخش بدهی‌های جاری و غیرجاری چگونه است؟

نکات کلیدی کل فصل

• بدهی‌های غیرجاری تعهداتی فراتر از یک دوره مالی‌اند.
• اوراق قرضه یکی از مهم‌ترین ابزارهای تأمین مالی بلندمدت هستند.
• تفاوت نرخ بازار و نرخ اسمی تعیین می‌کند اوراق با کسر یا صرف صادر شوند.
• سپرده وجوه استهلاکی روشی برای آماده‌سازی منابع لازم جهت بازخرید اوراق است.
• ذخیره مزایای پایان خدمت یک تعهد قانونی و بلندمدت است.
• تعهدات احتمالی تنها زمانی شناسایی می‌شوند که احتمالی و قابل اندازه‌گیری باشند.