جلسه 4

فصل ۴: سود هر سهم (Earnings Per Share - EPS)

۴.۱. سود خالص و سود قابل توزیع بین سهامداران عادی

• 
  

  تیتر: چه سودی به سهامداران عادی می‌رسد؟

  
  
• 
  

  محتوا:

  
  
• 
  

  سود خالص (Net Income): سود نهایی یک دوره مالی پس از کسر تمام هزینه‌ها، مالیات‌ها و بهره از درآمدهای عملیاتی و غیرعملیاتی. این سود متعلق به کلیه سهامداران (عادی و ممتاز) است.

  
  
• 
  

  سود قابل توزیع بین سهامداران عادی (Income Available to Common Stockholders): این مبلغ از سود خالص دوره مالی به دست می‌آید. ابتدا باید سود سهام پرداختی به سهامداران ممتاز (در صورت وجود) از سود خالص کسر شود.

  
  
• 
  

  فرمول: سود قابل توزیع = سود خالص - سود سهام ممتاز پرداختی

  
  
• 
  

  اهمیت تفکیک: در شرکت‌هایی که هم سهام عادی و هم سهام ممتاز دارند، سود خالص بین این دو گروه تقسیم می‌شود. برای محاسبه سود هر سهم عادی، باید سهم سهامداران ممتاز از سود خالص کسر گردد.

  
  
• 
  

  مثال ۴.۱:

  
  
• 
  

  شرکت “آلفا” در سال مالی ۱۴۰۳، ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال سود خالص شناسایی کرده است.

  
  
• 
  

  این شرکت دارای ۵,۰۰۰,۰۰۰ ریال سود سهام ممتاز قابل پرداخت است.

  
  
• 
  

  سود قابل توزیع بین سهامداران عادی = ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ - ۵,۰۰۰,۰۰۰ = ۹۵,۰۰۰,۰۰۰ ریال.

  
  
• 
  

  نکات کلیدی:

  
  
• 
  

  سود خالص اولین گام برای تعیین سودی است که نهایتاً به سهامداران عادی می‌رسد.

  
  
• 
  

  اگر شرکت سهام ممتاز نداشته باشد، سود خالص برابر با سود قابل توزیع بین سهامداران عادی است.

  
  
• 
  

  خلاصه: این بخش، تفاوت بین سود خالص و سودی که واقعاً به سهامداران عادی تعلق می‌گیرد را روشن می‌سازد.

  
  

۴.۲. ساختار ساده سرمایه و محاسبه سود هر سهم

• تیتر: محاسبه EPS در ساده‌ترین حالت
• محتوا:
• ساختار ساده سرمایه: وضعیتی که در آن شرکت فقط سهام عادی منتشر کرده است و هیچ‌گونه ابزار مالی بالقوه‌ای که بتواند به سهام عادی تبدیل شود (مانند سهام ممتاز قابل تبدیل، اوراق قرضه قابل تبدیل) وجود ندارد.
• تعداد سهام عادی در دست انتشار: برای محاسبه EPS، نیاز به تعداد “میانگین موزون” سهام عادی در دست انتشار طی دوره مالی داریم. این تعداد، تأثیر تغییرات در تعداد سهام (مانند انتشار سهام جدید یا بازخرید سهام) را در طول دوره در نظر می‌گیرد.
• مبنای محاسبه میانگین موزون:
• هرگونه انتشار یا بازخرید سهام باید با وزن زمانی خود در طول دوره محاسبه شود.
• به عنوان مثال، اگر انتشار سهام در نیمه سال رخ داده باشد، تنها برای نیمه دوم سال در محاسبه میانگین موزون لحاظ می‌شود.
• فرمول EPS پایه (Basic EPS):

$$\text{EPS پایه} = \frac{\text{سود خالص} - \text{سود سهام ممتاز}}{\text{تعداد میانگین موزون سهام عادی در دست انتشار}}$$

• 
  

  (در ساختار ساده، سود سهام ممتاز صفر است).

  
  
• 
  

  مثال ۴.۲ (ساختار ساده):

  
  
• 
  

  شرکت “بتا” در سال مالی ۱۴۰۳، ۱۲۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال سود خالص شناسایی کرده است.

  
  
• 
  

  این شرکت سهام ممتاز ندارد.

  
  
• 
  

  تعداد سهام عادی در دست انتشار:

  
  
• 
  

  ۱,۰۰۰,۰۰۰ سهم در ابتدای سال (۱/۱/۱۴۰۳).

  
  
• 
  

  در تاریخ ۱/۷/۱۴۰۳، ۲۰۰,۰۰۰ سهم عادی جدید منتشر کرده است.

  
  
• 
  

  محاسبه تعداد میانگین موزون سهام عادی:

  
  
• 
  

  سهام ابتدای دوره: ۱,۰۰۰,۰۰۰ سهم × (۶ ماه از ۱۲ ماه) = ۶۰۰,۰۰۰ سهم وزنی.

  
  
• 
  

  سهام منتشر شده جدید: ۲۰۰,۰۰۰ سهم × (۶ ماه از ۱۲ ماه) = ۱۲۰,۰۰۰ سهم وزنی.

  
  
• 
  

  تعداد کل میانگین موزون = ۶۰۰,۰۰۰ + ۱۲۰,۰۰۰ = ۷۲۰,۰۰۰ سهم.

  
  
• 
  

  محاسبه EPS پایه:

  
  

$$\text{EPS پایه} = \frac{120,000,000 \text{ ریال}}{720,000 \text{ سهم}} = 166.67 \text{ ریال بر سهم}$$

• 
  

  نکات کلیدی:

  
  
• 
  

  محاسبه تعداد میانگین موزون سهام، جزء حیاتی محاسبه EPS است.

  
  
• 
  

  هرگونه تغییر در تعداد سهام عادی (انتشار یا بازخرید) باید به صورت وزنی در طول دوره لحاظ شود.

  
  
• 
  

  خلاصه: این بخش فرمول و نحوه محاسبه سود هر سهم را در ساده‌ترین حالت که تنها سهام عادی وجود دارد، شرح می‌دهد.

  
  

۴.۳. ساختار پیچیده سرمایه و محاسبه سود هر سهم

• تیتر: پیچیدگی‌های محاسبه EPS در دنیای واقعی
• محتوا:
• ساختار پیچیده سرمایه: وضعیتی که در آن شرکت علاوه بر سهام عادی، دارای ابزارهای مالی بالقوه (Potential Common Stocks) است که می‌توانند در آینده به سهام عادی تبدیل شوند. این ابزارها شامل موارد زیر هستند:
• اختیار خرید سهام (Stock Options)
• سهام ممتاز قابل تبدیل (Convertible Preferred Stocks)
• اوراق قرضه قابل تبدیل (Convertible Bonds)
• سهام ترجیحی (Warrants)
• دو نوع EPS: در ساختار پیچیده، دو نوع EPS گزارش می‌شود:

1. EPS پایه (Basic EPS): همانند قبل، فقط با در نظر گرفتن سهام عادی در دست انتشار.
2. EPS رقیق شده (Diluted EPS): این نوع EPS، تأثیر بالقوه انتشار سهام عادی جدید از محل ابزارهای مالی را نیز در محاسبه لحاظ می‌کند. این محاسبه نشان‌دهنده بدترین سناریو برای سود هر سهم است، زیرا تعداد سهام در دست انتشار را افزایش می‌دهد.

• 
  

  نحوه محاسبه EPS رقیق شده:

  
  
• 
  

  مبلغ سود سهام ممتاز و سود خالص باید تعدیل شود تا سود سهام ممتاز قابل تبدیل حذف گردد.

  
  
• 
  

  تعداد سهام عادی در دست انتشار باید با اضافه کردن سهام عادی بالقوه‌ای که از تبدیل ابزارهای مالی حاصل می‌شود، تعدیل گردد.

  
  
• 
  

  روش “Stock Option” و “Treasury Stock”: در این روش، فرض می‌شود که اختیار خرید سهام با قیمت اعمالی پایین‌تر از قیمت بازار اعمال شده و شرکت سهام جدید صادر می‌کند. سود حاصل از قیمت اعمالی (سود حاصل از فروش سهام با قیمت بازار به کارکنان) نیز در صورت سود خالص لحاظ می‌شود.

  
  
• 
  

  روش “If-Converted”: برای اوراق قرضه و سهام ممتاز قابل تبدیل، فرض می‌شود که این اوراق در ابتدای دوره یا زمان انتشار تبدیل به سهام عادی شده‌اند. در این حالت:

  
  
• 
  

  سود خالص از سود سهام ممتاز قابل تبدیل یا بهره پرداختی اوراق قرضه قابل تبدیل (پس از کسر مالیات) کسر می‌شود.

  
  
• 
  

  تعداد سهام عادی حاصل از تبدیل به تعداد سهام عادی در دست انتشار اضافه می‌شود.

  
  
• 
  

  مثال ۴.۳ (ساختار پیچیده):

  
  
• 
  

  شرکت “گاما” در سال ۱۴۰۳، ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال سود خالص شناسایی کرده است.

  
  
• 
  

  شرکت ۵,۰۰۰,۰۰۰ ریال سود سهام ممتاز (که بخشی از آن مربوط به سهام ممتاز قابل تبدیل است) دارد.

  
  
• 
  

  تعداد سهام عادی در دست انتشار (میانگین وزنی): ۷۰۰,۰۰۰ سهم.

  
  
• 
  

  شرکت دارای ۱۰,۰۰۰ سهم ممتاز قابل تبدیل است که هر کدام به ۲۰ سهم عادی تبدیل می‌شوند (مجموعاً ۲۰۰,۰۰۰ سهم عادی بالقوه). سود سهام ممتاز قابل تبدیل، ۴,۰۰۰,۰۰۰ ریال بوده است.

  
  
• 
  

  محاسبه EPS پایه:

  
  

$$\text{EPS پایه} = \frac{100,000,000 - 5,000,000 \text{ (کل سود ممتاز)}}{700,000 \text{ سهم}} \approx 135.71 \text{ ریال بر سهم}$$

• محاسبه EPS رقیق شده (با فرض تبدیل سهام ممتاز):
• سود خالص تعدیل شده = ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ - (۵,۰۰۰,۰۰۰ - ۴,۰۰۰,۰۰۰) = ۹۹,۰۰۰,۰۰۰ ریال (سود ممتاز غیرقابل تبدیل کسر شده).
• تعداد سهام عادی تعدیل شده = ۷۰۰,۰۰۰ + (۱۰,۰۰۰ سهم ممتاز × ۲۰ سهم عادی/ممتاز) = ۷۰۰,۰۰۰ + ۲۰۰,۰۰۰ = ۹۰۰,۰۰۰ سهم.

$$\text{EPS رقیق شده} = \frac{99,000,000 \text{ ریال}}{900,000 \text{ سهم}} = 110.00 \text{ ریال بر سهم}$$

• 
  

  نکات کلیدی:

  
  
• 
  

  EPS رقیق شده همیشه کمتر یا مساوی EPS پایه است.

  
  
• 
  

  گزارشگری هر دو نوع EPS الزامی است تا تصویر کامل‌تری از سودآوری ارائه شود.

  
  
• 
  

  پیچیدگی محاسبه EPS رقیق شده به دلیل انواع ابزارهای مالی بالقوه و روش‌های مختلف محاسبه آن است.

  
  
• 
  

  خلاصه: این بخش به تشریح ساختار پیچیده سرمایه و معرفی دو نوع EPS (پایه و رقیق شده) همراه با روش‌های کلی محاسبه آن‌ها می‌پردازد.

  
  

۴.۴. سهام عادی بالقوه (Potential Common Stocks)

• تیتر: چه چیزی می‌تواند تعداد سهام عادی را افزایش دهد؟
• محتوا:
• تعریف: سهام عادی بالقوه به اوراق یا قراردادهایی اطلاق می‌شود که در حال حاضر سهام عادی نیستند، اما در آینده می‌توانند به سهام عادی تبدیل شوند و در نتیجه تعداد سهام عادی در دست انتشار را افزایش دهند.
• انواع اصلی:

1. اختیار خرید سهام (Stock Options) و حق خرید سهام (Warrants): به دارندگان این اوراق، حق خرید تعداد معینی سهم عادی را با قیمت مشخص (قیمت اعمال) در یک دوره زمانی معین می‌دهند.
2. سهام ممتاز قابل تبدیل (Convertible Preferred Stock): سهامی که دارندگان آن می‌توانند آن را با تعداد معینی سهم عادی جایگزین کنند.
3. اوراق قرضه قابل تبدیل (Convertible Bonds): اوراقی که دارندگان آن می‌توانند آن‌ها را با تعداد معینی سهم عادی جایگزین کنند.
4. قراردادهای مشروط (Contingent Issuance Agreements): تعهداتی برای انتشار سهام عادی در آینده مشروط به تحقق شرایط خاص (مانند رسیدن به اهداف سودآوری، تکمیل پروژه‌ها).

• 
  

  تأثیر بر EPS رقیق شده:

  
  
• 
  

  اختیار خرید و warrants: در محاسبه EPS رقیق شده، معمولاً از روش “Treasury Stock” استفاده می‌شود. فرض بر این است که شرکت سهام را با قیمت اعمالی (برای کارکنان) دریافت کرده و با قیمت بازار می‌فروشد. سود حاصل از این معامله (تفاوت بین قیمت بازار و قیمت اعمال) به سود خالص اضافه شده و تعداد سهام عادی ناشی از قیمت اعمال به کل سهام عادی اضافه می‌شود.

  
  
• 
  

  سهام ممتاز و اوراق قرضه قابل تبدیل: از روش “If-Converted” استفاده می‌شود. سود سهام ممتاز یا بهره اوراق قرضه (پس از مالیات) از سود خالص کسر شده و تعداد سهام عادی حاصل از تبدیل به کل سهام عادی اضافه می‌شود.

  
  
• 
  

  قراردادهای مشروط: بسته به ماهیت شرط، ممکن است در محاسبه EPS رقیق شده لحاظ شوند. اگر تحقق شرط محتمل باشد، مانند اوراق قابل تبدیل عمل می‌کنند.

  
  
• 
  

  مثال ۴.۴ (سهام عادی بالقوه):

  
  
• 
  

  شرکت “دلتا” دارای ۵۰۰,۰۰۰ سهم عادی در دست انتشار است (میانگین وزنی).

  
  
• 
  

  سود خالص پس از کسر سود سهام ممتاز: ۸۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال.

  
  
• 
  

  دارای ۱۰۰,۰۰۰ اختیار خرید سهام است که به کارکنان اجازه می‌دهد هر سهم را با قیمت ۱۰,۰۰۰ ریال خریداری کنند. قیمت بازار سهم عادی در حال حاضر ۱۵,۰۰۰ ریال است.

  
  
• 
  

  محاسبه EPS پایه:

  
  

$$\text{EPS پایه} = \frac{80,000,000 \text{ ریال}}{500,000 \text{ سهم}} = 160 \text{ ریال بر سهم}$$

• محاسبه EPS رقیق شده (با روش Treasury Stock):
• فرض می‌کنیم ۱۰۰,۰۰۰ اختیار خرید اعمال شده است.
• درآمد حاصل از قیمت اعمال = ۱۰۰,۰۰۰ اختیار × ۱۰,۰۰۰ ریال/اختیار = ۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال.
• ارزش بازار سهام صادر شده = ۱۰۰,۰۰۰ اختیار × ۱۵,۰۰۰ ریال/اختیار = ۱,۵۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال.
• سود حاصل از تراکنش (برای شرکت) = ۱,۵۰۰,۰۰۰,۰۰۰ - ۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ = ۵۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال.
• سود خالص تعدیل شده = ۸۰,۰۰۰,۰۰۰ + ۵۰۰,۰۰۰,۰۰۰ = ۵۸۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال.
• تعداد سهام عادی جدید حاصل از اختیار خرید = ۱۰۰,۰۰۰ سهم.
• تعداد سهام عادی تعدیل شده = ۵۰۰,۰۰۰ + ۱۰۰,۰۰۰ = ۶۰۰,۰۰۰ سهم.

$$\text{EPS رقیق شده} = \frac{580,000,000 \text{ ریال}}{600,000 \text{ سهم}} \approx 966.67 \text{ ریال بر سهم}$$

• 
  

  توجه: این مثال نشان می‌دهد که اعمال اختیار خرید می‌تواند EPS را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. در عمل، باید قیمت اعمال را با قیمت بازار مقایسه کرد و تنها در صورتی که قیمت اعمال کمتر از قیمت بازار باشد، این روش اعمال می‌شود.

  
  
• 
  

  نکات کلیدی:

  
  
• 
  

  سهام عادی بالقوه، قدرت “رقیق‌کنندگی” (Dilutive Power) دارند، یعنی باعث کاهش EPS می‌شوند.

  
  
• 
  

  نحوه برخورد با هر نوع سهام عادی بالقوه در محاسبه EPS رقیق شده، متفاوت است.

  
  
• 
  

  افشای اطلاعات مربوط به این ابزارها در یادداشت‌های توضیحی صورت‌های مالی الزامی است.

  
  
• 
  

  خلاصه: این بخش انواع سهام عادی بالقوه را معرفی کرده و نحوه تأثیر آن‌ها بر محاسبه EPS رقیق شده را توضیح می‌دهد.

  
  

تمرین پایان فصل:

شرکت “پایا” اطلاعات مالی زیر را برای سال مالی منتهی به ۳۱/اسفند/۱۴۰۳ ارائه کرده است:

• سود خالص: ۲۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال.
• سود سهام ممتاز پرداختی: ۲۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال.
• تعداد سهام عادی در دست انتشار (میانگین وزنی): ۱,۰۰۰,۰۰۰ سهم.
• شرکت دارای ۱۰,۰۰۰ سهم ممتاز قابل تبدیل است که هر کدام به ۳۰ سهم عادی تبدیل می‌شوند. سود سالانه این سهام ممتاز قابل تبدیل، ۱۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال است.
• شرکت همچنین دارای ۵۰,۰۰۰ اوراق قرضه قابل تبدیل است که هر کدام به ۱۰ سهم عادی تبدیل می‌شوند. نرخ بهره سالانه این اوراق ۱۲% و ارزش اسمی هر کدام ۱,۰۰۰,۰۰۰ ریال است. (نرخ مالیات ۲۰% فرض شود).
• شرکت دارای ۵۰,۰۰۰ اختیار خرید سهام است که به قیمت ۲۰,۰۰۰ ریال قابل اعمال هستند. قیمت بازار سهم عادی ۴۰,۰۰۰ ریال است.

مطلوب است:

الف) محاسبه EPS پایه.

ب) محاسبه EPS رقیق شده با در نظر گرفتن اثر سهام ممتاز قابل تبدیل، اوراق قرضه قابل تبدیل و اختیار خرید سهام. (ابتدا سهام ممتاز قابل تبدیل، سپس اوراق قرضه قابل تبدیل و در نهایت اختیار خرید را در محاسبات لحاظ کنید و تأثیر هر کدام را بر EPS نشان دهید).

ج) توضیح دهید چرا EPS رقیق شده همیشه کمتر یا مساوی EPS پایه است.

نکات کلیدی کل فصل:

• سود هر سهم (EPS) یک شاخص کلیدی برای ارزیابی سودآوری شرکت از دیدگاه سهامداران عادی است.
• در ساختار ساده سرمایه، EPS پایه با تقسیم سود قابل تخصیص به سهامداران عادی بر تعداد میانگین موزون سهام عادی محاسبه می‌شود.
• ساختار پیچیده سرمایه شامل ابزارهای مالی بالقوه است که می‌تواند EPS را “رقیق” کند.
• دو نوع EPS (پایه و رقیق شده) گزارش می‌شوند. EPS رقیق شده، بدترین سناریو را با در نظر گرفتن تمامی ابزارهای بالقوه نشان می‌دهد.
• روش‌های مختلفی (مانند Treasury Stock و If-Converted) برای محاسبه تأثیر ابزارهای بالقوه بر EPS رقیق شده وجود دارد.
• افشای دقیق اطلاعات مربوط به ابزارهای مالی بالقوه و نحوه محاسبه EPS رقیق شده در یادداشت‌های توضیحی الزامی است.

خلاصه فصل:

محاسبه سود هر سهم (EPS) ابزاری اساسی برای سنجش عملکرد مالی شرکت و ارزش‌گذاری سهام آن است. درک تفاوت بین ساختار ساده و پیچیده سرمایه، و نحوه تأثیر ابزارهای مالی بالقوه بر کاهش سود به ازای هر سهم (رقیق شدن)، برای تحلیل‌گران و سرمایه‌گذاران حیاتی است. گزارشگری صحیح هر دو نوع EPS (پایه و رقیق شده) شفافیت لازم را برای تصمیم‌گیری‌های آگاهانه فراهم می‌آورد.