واکاوی مولفه‌های کالبدی و غیرکالبدی موثر در طراحی فضاهای بیمارستانی با رویکرد مبتنی بر مراحل رشد کودک

واکاوی مولفه‌های کالبدی و غیرکالبدی موثر در طراحی فضاهای بیمارستانی با رویکرد مبتنی بر مراحل رشد کودک

چکیده

طراحی فضاهای بیمارستانی برای کودکان، صرفا یک مسئله عملکردی یا زیبایی‌شناختی نیست، بلکه فرآیندی چندبعدی است که باید نیازهای جسمی، روانی، شناختی و اجتماعی کودک را در مراحل مختلف رشد در نظر بگیرد. کودکان در دوره‌های سنی متفاوت، ادراک، ترس، وابستگی، میزان تحرک، توان ارتباطی و سطح درک متفاوتی دارند؛ بنابراین طراحی بیمارستان کودک‌محور باید هم به مؤلفه‌های کالبدی مانند نور، رنگ، فرم، مقیاس، خوانایی فضایی، دسترسی، ایمنی و انعطاف‌پذیری توجه کند و هم به مؤلفه‌های غیرکالبدی مانند آرامش روانی، کاهش اضطراب، امکان بازی، حضور خانواده، هویت‌بخشی، حریم خصوصی و کیفیت تعاملات انسانی. این مقاله با رویکردی تحلیلی، به بررسی این مؤلفه‌ها و ارتباط آن‌ها با مراحل رشد کودک می‌پردازد و در نهایت اصولی برای طراحی فضاهای بیمارستانی متناسب با گروه‌های سنی مختلف ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

فضای بیمارستانی- طراحی کودک‌محور –مراحل رشد کودک- مؤلفه‌های کالبدی-مؤلفه‌های غیرکالبدی- معماری درمانی-روانشناسی محیط

 1) مقدمه

تجربه بستری شدن در بیمارستان برای کودک، ورود به جهانی ناشناخته، تهدیدآمیز و سرشار از محرک‌های تنش‌زا است. معماری سنتی بیمارستان‌ها که عمدتاً بر کارایی عملکردی و استانداردهای بزرگسال‌محور استوار است، اغلب نیازهای زیستی و روانی کودک را نادیده می‌گیرد. از آنجا که ادراک کودک از فضا، زمان و درد با بزرگسالان متفاوت است و این ادراک متناسب با مراحل رشد (شناختی، عاطفی و فیزیکی) تغییر می‌کند، طراحی فضای درمانی نیازمند یک بازنگری ریشه‌ای است. مسئله اصلی این است که چگونه می‌توان مؤلفه‌های معماری را به گونه‌ای تدوین کرد که نه تنها مانع رشد کودک نشوند، بلکه به عنوان محرکی برای بهبود سریع‌تر عمل کنند.

2. مبانی نظری

1-2 پیوند رشد کودک و ادراک محیطی

مطابق با نظریات روان‌شناسی رشد، کودک در هر مرحله از زندگی، جهان را از دریچه‌ای متفاوت می‌بیند (Piaget, 1952; Erikson, 1963). این تفاوت در ادراک، مستقیماً بر نیازهای فضایی او در محیط‌های درمانی اثر می‌گذارد (Olds, 2001; Rollins, Bolig, & Mahan, 2005).

• مرحله حسی-حرکتی (تولد تا ۲ سال): درک محیط از طریق حواس پنج‌گانه شکل می‌گیرد و کودک بیش از هر چیز به امنیت صوتی و بصری و حضور مداوم مراقب نیاز دارد (Piaget, 1952; Rollins et al., 2005).
• مرحله پیش‌عملیاتی (۲ تا ۷ سال): تفکر نمادین و تخیل در این دوره بسیار قوی است؛ بنابراین فضاهای بازی‌محور و کاهش عناصر ترس‌آور برای او اهمیت دارد (Piaget, 1952; Olds, 2001).
• مرحله عملیات عینی (۷ تا ۱۲ سال): کودک توانایی بیشتری در درک منطقی مکان و زمان پیدا می‌کند؛ در نتیجه، خوانایی فضا و حس مشارکت در درمان برای او ضروری است (Piaget, 1952; Rollins et al., 2005).
• نوجوانی (۱۲ تا ۱۸ سال): در این مرحله، شکل‌گیری هویت و نیاز به استقلال برجسته می‌شود؛ بنابراین حریم خصوصی، کنترل بر محیط و امکان تعامل اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند (Erikson, 1963; Rollins et al., 2005).

3- واکاوی مؤلفه‌های کالبدی (Physical Components)

مؤلفه‌های کالبدی، عناصر ملموس معماری هستند که بستر فیزیکی درمان را شکل می‌دهند:

۳-۱. مقیاس و تناسبات:

در بیمارستان‌های کودکان، “خرد کردن مقیاس” ضروری است. سقف‌های بسیار بلند یا راهروهای بی‌انتها حس حقارت و ترس ایجاد می‌کنند. طراحی باید بر اساس تراز چشم کودک (Eye Level) صورت گیرد؛ برای مثال، تعبیه پنجره‌هایی در ارتفاع پایین‌تر تا کودک بتواند دنیای بیرون را ببیند (Olds, 2001; Day & Carter, 2020).

۳-۲. نورپردازی شفابخش:

نور طبیعی علاوه بر تنظیم ریتم شبانه‌روزی (Circadian Rhythm)، باعث کاهش افسردگی بستری می‌شود (Ulrich, 2001). استفاده از نورهای محیطی ملایم به جای نورهای فلورسنت مستقیم، تنش‌های عصبی را در بخش‌های مراقبت ویژه کاهش می‌دهد (Joseph, 2006).

۳-۳. روان‌شناسی رنگ و فرم:

استفاده از فرم‌های منحنی و ارگانیک به جای زوایای تند، حس امنیت را القا می‌کند (Shepley, 2006). رنگ‌ها باید بر اساس کاربری فضا انتخاب شوند؛ رنگ‌های سرد (آبی و سبز ملایم) برای بخش‌های استراحت و رنگ‌های گرم و شاد برای فضاهای بازی و انتظار (Malkin, 1992; Read, 2003).

۳-۴. سازماندهی فضایی و خوانایی:

کودکان در فضاهای پیچیده دچار اضطراب می‌شوند. استفاده از سیستم‌های مسیریابی بصری (Wayfinding) مبتنی بر نمادها، حیوانات یا رنگ‌های متمایز، به جای تابلوهای متنی، حس استقلال و تسلط بر محیط را به کودک بازمی‌گرداند (Carpman & Grant, 2016; Passini, 1992).

4- واکاوی مؤلفه‌های غیرکالبدی (Non-Physical Components)

این مؤلفه‌ها به جنبه‌های معنایی و اتمسفر حاکم بر فضا اشاره دارند:

1-4. حس کنترل و انتخاب:

بیمارستان محیطی است که در آن انتخاب‌های کودک محدود می‌شود. طراحی کالبدی باید امکاناتی را فراهم کند که کودک احساس قدرت کند؛ مانند نور قابل تنظیم در اتاق، یا مبلمانی که کودک بتواند نحوه نشستن روی آن را انتخاب کند (Ulrich, 1991; Evans & McCoy, 1998). این “کنترل محیطی” مستقیماً با کاهش سطح استرس فیزیولوژیک در کودکان مرتبط است (Shroff et al., 2012).

2-4. قلمروپایی و حریم خصوصی:

به‌ویژه برای نوجوانان، داشتن فضایی که متعلق به خودشان باشد (Personalization) حیاتی است (Altman, 1975). تعبیه فضایی برای قرار دادن وسایل شخصی یا عکس‌های خانوادگی در کنار تخت، مرز میان خانه و بیمارستان را تلطیف کرده و حس تعلق به مکان را تقویت می‌کند (Rollins et al., 2005; Moore, 1986).

3-4 تعاملات اجتماعی و بازی:

بازی در بیمارستان نه یک فعالیت جانبی، بلکه “کارِ کودک” و بخشی از فرآیند درمان است (Vygotsky, 1978; Olds, 2001). فضاهای درمانی باید دارای لایه‌های مختلف بازی (انفرادی، گروهی، پرتحرک و آرام) باشند تا علاوه بر تخلیه هیجانی، تعامل با همسالان و حمایت اجتماعی تسهیل شود (Whitehouse et al., 2001; Gencer, 2012).

3) مؤلفه‌های کالبدی موثر در طراحی فضاهای بیمارستانی کودک‌محور

الف) نور

• نور طبیعی موجب کاهش استرس و افزایش حس زندگی می‌شود (Ulrich, 1984; Ulrich et al., 2008).
• نور باید قابل تنظیم باشد تا برای خواب، درمان و آرامش مناسب شود (Joseph, 2006; Malkin, 1992).
• در کودکان حساس به تحریک، نور شدید یا زننده می‌تواند اضطراب را بیشتر کند (Joseph, 2006; Olds, 2001).

ب) رنگ

• رنگ‌های ملایم و گرم در فضاهای انتظار و بستری، حس آرامش ایجاد می‌کنند (Malkin, 1992; Olds, 2001).
• رنگ‌های شاد می‌توانند در بخش‌های بازی و درمان‌های کودکان مفید باشند (Olds, 2001; Gifford, 2007).
• استفاده بیش از حد از رنگ‌های تند ممکن است باعث آشفتگی بصری شود (Malkin, 1992; Dalke et al., 2006).

ج) فرم و مقیاس

• مقیاس انسانی و متناسب با قد و ادراک کودک اهمیت دارد (Olds, 2001; Malkin, 1992).
• فرم‌های نرم و منحنی می‌توانند حس امنیت بیشتری ایجاد کنند (Malkin, 1992; Shepley, 2006).
• عناصر بیش از حد عظیم یا تیز، درک فضا را دشوار و ترس‌زا می‌کنند (Olds, 2001; Malkin, 1992).

د) چیدمان و خوانایی فضایی

• کودک باید بتواند به‌راحتی مسیرها را بشناسد (Passini, 1992; Carpman & Grant, 2016).
• نشانه‌گذاری تصویری، رنگی و نمادین در بیمارستان بسیار مهم است (Carpman & Grant, 2016; Malkin, 1992).
• فضاهای پیچیده و مبهم اضطراب را افزایش می‌دهند (Passini, 1992; Carpman & Grant, 2016).

هـ) ایمنی

• حذف لبه‌های تیز (Olds, 2001; FGI, 2022)
• کف‌سازی غیرلغزنده (FGI, 2022; Olds, 2001)
• کنترل دسترسی به فضاهای خطرناک (FGI, 2022)
• استفاده از متریال بهداشتی و قابل شست‌وشو (FGI, 2022; Malkin, 1992)

و) انعطاف‌پذیری

• فضا باید برای بازی، درمان، استراحت و حضور خانواده قابل تغییر باشد (Olds, 2001; Malkin, 1992).
• مبلمان ماژولار و چندمنظوره در این نوع فضاها بسیار مؤثر است (Olds, 2001; Malkin, 1992).

ز) آکوستیک

• سروصدای زیاد از مهم‌ترین عوامل استرس در بیمارستان است (Busch-Vishniac et al., 2005; Joseph & Ulrich, 2007).
• کنترل صدای تجهیزات، راهروها و تجمعات ضروری است (Busch-Vishniac et al., 2005).
• صداهای آرام‌بخش یا محیطی می‌توانند اثر مثبت داشته باشند (Joseph, 2006; Ulrich et al., 2008).

ح) ارتباط با طبیعت

• دید به فضای سبز، حیاط، آسمان یا عناصر طبیعی در کاهش اضطراب مؤثر است (Ulrich, 1984; Ulrich et al., 2008).
• رویکرد بیوفیلیک در بیمارستان‌های کودک‌محور بسیار کاربردی است (Kellert, 2018; Browning, Ryan, & Clancy, 2014).

4) مؤلفه‌های غیرکالبدی موثر در طراحی

الف) آرامش روانی

فضا باید به گونه‌ای باشد که کودک احساس تهدید نکند. این امر از طریق نور مناسب، رنگ آرام، حضور والدین، نشانه‌های آشنا و فضای بازی تقویت می‌شود (Ulrich, 1991; Malkin, 1992; Olds, 2001; Rollins, Bolig, & Mahan, 2005).

ب) بازی و سرگرمی

بازی یکی از مهم‌ترین ابزارهای کاهش اضطراب و افزایش همکاری کودک با درمان است. اتاق بازی، دیوارهای تعاملی، اسباب‌بازی‌های ایمن و عناصر آموزشی-تفریحی می‌توانند تجربه بستری را برای کودک قابل‌تحمل‌تر کنند (Olds, 2001; Whitehouse et al., 2001; Rollins et al., 2005; Gifford, 2007).

ج) حضور خانواده

در سنین پایین، حضور والدین برای ایجاد امنیت روانی حیاتی است. اتاق انتظار مناسب خانواده، امکان همراهی در فضاهای درمانی و محل استراحت والدین از مهم‌ترین عوامل کاهش استرس کودک در محیط بیمارستان هستند (Rollins et al., 2005; Olds, 2001; Malkin, 1992).

د) هویت‌بخشی

کودک باید حس کند فضا فقط یک محیط درمانی سرد نیست. استفاده از نشانه‌های داستانی، شخصیت‌های دوست‌داشتنی، گرافیک محیطی و رنگ و نمادهای قابل درک برای کودک، به شکل‌گیری حس تعلق و کاهش بیگانگی با فضا کمک می‌کند (Olds, 2001; Malkin, 1992; Rappe, Kivelä, & Rita, 2006).

هـ) کاهش حس ترس از درمان

بسیاری از ترس‌های کودک ناشی از ناآگاهی است. اطلاع‌رسانی تصویری، توضیح ساده و قابل فهم، طراحی فضاهای آشنا و غیرتهدیدکننده و شفاف‌سازی فرآیند درمان، اضطراب کودک را کاهش می‌دهد و همکاری او را افزایش می‌دهد (Rollins et al., 2005; Malkin, 1992; Joseph, 2006).

و) احترام به حریم خصوصی

به‌ویژه برای نوجوانان، حریم خصوصی بسیار مهم است. فضاهای نیمه‌خصوصی، امکان انتخاب و حفظ شأن و استقلال کودک از عوامل کلیدی در طراحی بیمارستان‌های کودک‌محور به شمار می‌روند (Altman, 1975; Erikson, 1963; Rollins et al., 2005).

5) ارتباط مراحل رشد کودک با طراحی فضا

0 تا 2 سال

در این مرحله، کودک بیش از هر چیز به امنیت حسی، تماس نزدیک با مراقب و کاهش محرک‌های محیطی نیاز دارد؛ بنابراین آرامش، نور کنترل‌شده، صدای کم و فضای فشرده و امن از اصول مهم طراحی هستند (Piaget, 1952; Erikson, 1963; Olds, 2001; Rollins et al., 2005).

2 تا 6 سال

کودک در این سن تخیل قوی و درک نمادین بالایی دارد؛ از این‌رو رنگ‌های جذاب اما نه اغراق‌آمیز، داستان‌پردازی فضایی، بازی، نشانه‌های تصویری و کاهش ترس از جدایی، به سازگاری او با محیط درمانی کمک می‌کنند (Piaget, 1952; Olds, 2001; Malkin, 1992; Rollins et al., 2005).

6 تا 12 سال

در این دوره، کودک توانایی بیشتری در خوانایی محیط، درک مسیرها و مشارکت در فعالیت‌های فضایی پیدا می‌کند؛ بنابراین خوانایی مسیر، فضای یادگیری و بازی توأمان، عناصر تشویقی و احساس استقلال از نیازهای اصلی طراحی محسوب می‌شوند (Piaget, 1952; Rollins et al., 2005; Olds, 2001).

12 تا 18 سال

در نوجوانی، شکل‌گیری هویت، نیاز به حریم خصوصی و تمایل به استقلال برجسته می‌شود؛ به همین دلیل فضاهای آرام و مستقل، طراحی کمتر کودکانه، و امکان انتخاب و کنترل بیشتر بر محیط اهمیت ویژه‌ای دارند (Erikson, 1963; Altman, 1975; Rollins et al., 2005; Olds, 2001).

6- یافته های پژوهش و اصول طراحی پیشنهادی

این بخش با تمرکز بر گذار از الگوهای درمان‌محورِ صرف به الگوهای انسان‌محور و خانواده‌محور، اصول پنج‌گانه زیر را برای هدایت فرآیند طراحی بیمارستان‌های کودکان پیشنهاد می‌دهد:

۱. اصل انعطاف‌پذیری، توسعه‌پذیری و تناسب سنی فضا (Flexibility & Age-Appropriateness)

فضاهای درمانی کودکان نباید صلب و تک‌بعدی طراحی شوند. با توجه به دامنه وسیع سنی مخاطبان (نوزاد تا نوجوان ۱۸ سال)، فضاها باید قابلیت تطبیق‌پذیری فیزیکی داشته باشند.

• راهکار طراحی: استفاده از مبلمان مدولار و متحرک، دیوارهای جداکننده انعطاف‌پذیر و زون‌بندی‌های چندگانه در اتاق‌های بستری و بخش‌های انتظار. این امر به کادر درمان و خانواده‌ها اجازه می‌دهد فضا را بر اساس سن، قد و نیازهای حرکتی کودک بازتنظیم کنند (Olds, 2001; Rollins et al., 2005).

۲. اصل یکپارچه‌سازی چندگانه حسی: تعادل میان امنیت، بازی، آرامش و خوانایی

طراحی موفق، تعادلی پویا میان محرک‌های فعال‌کننده (مانند فضاهای بازی و تعاملی) و محرک‌های آرامش‌بخش (مانند فضاهای استراحت و خلوت‌گزینی) ایجاد می‌کند.

• راهکار طراحی: ایجاد سناریوهای حرکتی مشخص که در آن فضاهای پر سر و صدا و تعاملی (Play Therapy Zones) از طریق پیش‌فضاهای واسط (Buffer Zones) آکوستیک، از بخش‌های بستری و مراقبت‌های ویژه جدا می‌شوند. همچنین سیستم مسیریابی (Wayfinding) باید با استفاده از نشانه‌های بصری، رنگی و نمادهای متناسب با درک شهودی کودکان طراحی شود تا اضطراب گم‌شدن در فضایی غریب کاهش یابد (Ulrich, 1984; Malkin, 1992; Gifford, 2007).

۳. اصل طراحی خانواده‌محور و فضای حامی مراقبان (Family-Centered Design)

کودک مجزا از بستر خانواده (به‌ویژه مادر) قابل تعریف نیست؛ بنابراین کیفیت فضایی که در اختیار والدین قرار می‌گیرد، مستقیماً بر سطح استرس و در نتیجه روند بهبود کودک تأثیرگذار است.

• راهکار طراحی: پیش‌بینی مبلمان تخت‌خواب‌شو برای همراه بیمار در اتاق‌های انفرادی بستری، طراحی آشپزخانه‌های کوچک محلی (Kitchenettes) در بخش‌ها، فضاهای شستشو، و اتاق‌های مشاوره خصوصی که در آن‌ها والدین بدون حضور کودک بتوانند با پزشکان گفتگو کنند. این رویکرد حس کنترل و مشارکت والدین در فرآیند درمان را تقویت می‌کند (Rollins et al., 2005; Whitehouse et al., 2001).

۴. اصل هم‌افزایی مؤلفه‌های کالبدی و غیرکالبدی (Physical & Non-Physical Synergy)

عناصر فیزیکی معماری (مانند نور طبیعی، متریال ایمن و آکوستیک) زمانی اثربخش خواهند بود که در خدمت نیازهای روان‌شناختی و غیرکالبدی کودک (مانند قلمروپایی، هویت‌بخشی و حس کنترل) قرار گیرند.

• راهکار طراحی: پنجره‌های با ارتفاع کم برای دید به بیرون (کالبدی) باید با فراهم کردن امکان کنترل دستی پرده‌ها توسط خود کودک (غیرکالبدی/حس کنترل) ترکیب شود. همچنین، دیوارهای اتاق بستری باید فضایی برای نصب نقاشی‌ها یا وسایل شخصی کودک (هویت‌بخشی و قلمروپایی) داشته باشند تا مرزهای غریبگی محیط بیمارستان شکسته شود (Altman, 1975; Ulrich, 1991; Joseph, 2006).

۵. اصل گذار از «تزئینات سطحی» به «کیفیت‌های عمیق محیطی» (Beyond Visual Decoration)

بیمارستان کودک‌محور نباید صرفاً با رنگ‌آمیزی‌های تند و نقاشی‌های کارتونی روی دیوار تعریف شود؛ چرا که این محرک‌های بصری شدید در بلندمدت موجب خستگی مفرط ذهنی و تشدید بیش‌فعالی حسی در کودکان بیمار می‌شوند.

• راهکار طراحی: تمرکز بر کیفیت‌های بنیادین معماری مانند ورود سخاوتمندانه نور روز، دید و دسترسی به فضاهای سبز و طبیعت (Biophilic Design)، استفاده از مصالح طبیعی با بافت‌های گرم (مانند چوب)، کنترل دقیق فرکانس‌های آکوستیکی و مقیاس‌پذیری فضا (خرد کردن فضاهای بزرگ به فضاهای کوچک‌تر و صمیمی‌تر). هدف نهایی، خلق فضایی آرام، قابل فهم، ایمن، محترمانه و در نهایت «انسانی» است (Ulrich, 1984; Malkin, 1992; Rappe et al., 2006).

7) نتیجه‌گیری

طراحی فضاهای بیمارستانی کودکان، فراتر از تأمین الزامات عملکردی و درمانی، مستلزم درکی عمیق از نیازهای جسمی، روانی، ادراکی و اجتماعی کودک در مراحل مختلف رشد است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که کیفیت محیط درمانی برای کودک تنها به مؤلفه‌های کالبدی مانند نور، رنگ، مقیاس، ایمنی، آکوستیک و خوانایی فضایی محدود نمی‌شود، بلکه عوامل غیرکالبدی همچون احساس امنیت، حضور خانواده، امکان بازی، هویت‌بخشی، حس کنترل و احترام به حریم خصوصی نیز نقشی تعیین‌کننده در ارتقای تجربه درمان و کاهش اضطراب کودک دارند.

بررسی ارتباط میان مراحل رشد کودک و ویژگی‌های محیطی آشکار ساخت که نیازهای فضایی کودکان در سنین مختلف، یکسان و ثابت نیست، بلکه متناسب با تحول شناختی، عاطفی و اجتماعی آنان تغییر می‌کند. از این‌رو، طراحی بیمارستان‌های کودکان باید مبتنی بر رویکردی رشد‌محور، انعطاف‌پذیر و کودک‌محور باشد؛ رویکردی که در آن فضا نه صرفاً به عنوان ظرف درمان، بلکه به مثابه عاملی مؤثر در بهبود روانی، کاهش تنش و تقویت سازگاری کودک با فرآیند درمان در نظر گرفته شود.

در نهایت می‌توان گفت که بیمارستان کودک‌محور، فضایی صرفاً رنگارنگ و تزئینی نیست، بلکه محیطی است ایمن، آرام، خوانا، انسانی و متناسب با درک و نیازهای واقعی کودک. بنابراین، موفقیت در طراحی این‌گونه فضاها زمانی حاصل می‌شود که مؤلفه‌های کالبدی و غیرکالبدی به صورت هم‌زمان، یکپارچه و مبتنی بر مراحل رشد کودک در فرآیند طراحی مورد توجه قرار گیرند. چنین نگاهی می‌تواند زمینه‌ساز ارتقای کیفیت محیط‌های درمانی کودکان و بهبود تجربه زیسته آنان در بیمارستان باشد.

منابع:

Altman, I. (1975). The environment and social behavior: Privacy, personal space, territory, and crowding. Brooks/Cole.

Erikson, E. H. (1963). Childhood and society (2nd ed.). W. W. Norton & Company.

Gifford, R. (2007). Environmental psychology: Principles and practice (4th ed.). Optimal Books.

Joseph, A. (2006). The role of the physical and social environment in promoting health, safety, and effectiveness in the healthcare workplace. The Center for Health Design.

Malkin, J. (1992). Hospital interior architecture: Creating healing environments for special patient populations. Van Nostrand Reinhold.

Olds, A. R. (2001). Child care design guide. McGraw-Hill.

Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children (M. Cook, Trans.). International Universities Press.

Rappe, E., Kivelä, S.-L., & Rita, H. (2006). Visiting outdoor green environments positively impacts self-rated health among older people in long-term care. HortTechnology, 16(1), 55–59.

Rollins, J. A., Bolig, R., & Mahan, C. C. (2005). Meeting children’s psychosocial needs across the health-care continuum. Pro-Ed.

Ulrich, R. S. (1984). View through a window may influence recovery from surgery. Science, 224(4647), 420–421. https://doi.org/10.1126/science.6143402

Ulrich, R. S. (1991). Effects of interior design on wellness: Theory and recent scientific research. Journal of Health Care Interior Design, 3(1), 97–109.

Whitehouse, S., Varni, J. W., Seid, M., Cooper-Marcus, C., Ensberg, M. J., Jacobs, J. R., & Mehlenbeck, R. S. (2001). Evaluating a children’s hospital garden environment: Utilization and consumer satisfaction. Journal of Environmental Psychology, 21(3), 301–314. https://doi.org/10.1006/jevp.2001.0224